„Muzeum na torach – odkrywamy dzieje kolei wąskotorowej na polsko-słowackim pograniczu”

28Dzieje kolei wąskotorowej na polsko-słowackim pograniczu sięgają XIX wieku, jednak dopiero postęp przemysłowy przed I wojną światową i coraz większe zapotrzebowanie na surowce naturalne (drewno, torf) spowodowały konieczność wprowadzenia na trudno dostępnych obszarach pogranicza nowych rozwiązań technologicznych.

Kolejki wąskotorowe (o rozstawie torów poniżej 1435 mm, najczęściej około 600-700 mm) doskonale nadawały się do transportu drewna, torfu i innych materiałów, a także były idealne do poruszania się po terenach górskich, zalesionych, czy podmokłych torfowiskach. W 1918 roku została oddana do eksploatacji Orawska Kolejka Leśna, a po II wojnie światowej kolejka torfowa na torfowisku Puścizna Wielka w Gminie Czarny Dunajec. Obie pełniły podobne funkcje, choć w innych warunkach przyrodniczych. Po stronie słowackiej kolejka służyła do transportu drewna, a po polskiej – do transportu torfu. Wpisały się one w krajobraz tych regionów. Niestety po II wojnie światowej Orawska Kolejka Leśna podupadła, potem po stronie polskiej wydobycie torfu zostało ograniczone. Tabor kolejowy zaczął podupadać i niszczeć, a historyczne wagoniki i lokomotywy stały się bezużyteczne. Kolejne pokolenia zapominały o tym, jaka dawniej była ich funkcja, jak żyli mieszkańcy tych regionów i jak korzystali z zasobów przyrodniczych. A przecież kolejki te są świadectwem historii pogranicza, częścią dziedzictwa i tradycji tego regionu, materialnym śladem życia i pracy mieszkańców pogranicza, wykorzystania surowców naturalnych i rzemiosła, które powstało z ich zastosowaniem. Dlatego tak istotne jest powrócenie do dawnej świetności kolejek wąskotorowych i udostępnienie ich w nowej funkcji mieszkańcom i turystom.

Od kwietnia 2018 roku Lokalna Organizacja Turystyczna Chochołowski we współpracy z Muzeum Orawskim Pavla Országha Hviezdoslava w Dolnym Kubinie realizuje transgraniczny mikroprojekt pt. „Muzeum na torach – odkrywamy dzieje kolei wąskotorowej na polsko-słowackim pograniczu” współfinansowany przez Unię Europejską z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego oraz z budżetu państwa za pośrednictwem Euroregionu „Tatry” w ramach Programu Interreg V-A Polska-Słowacja 2014-2020. Mikroprojekt nawiązuje do strategicznego przedsięwzięcia, jakim jest projekt pn. „Torfowiska wysokie – europejski unikat polsko-słowackiego pogranicza” realizowany w latach 2017-2018 przez Gminę Czarny Dunajec i Muzeum Orawskie.

Dzięki działaniom realizowanym w mikroprojekcie powstaje oryginalny polsko-słowacki produkt turystyczny „muzea na torach”. Odnowione 3 obiekty dziedzictwa historycznego i kulturowego – wagoniki dawnych kolejek wąskotorowych w Czarnym Dunajcu i Orawskiej Leśniej na Słowacji stają się elementami ekspozycji poświęconej dziejom kolei wąskotorowej, wykorzystaniu naturalnych surowców (drewno, torf), które transportowały kiedyś kolejki, rzemiosłu i tradycyjnym zajęciom mieszkańców tych regionów wynikających wprost z ich pracy i środowiska, w którym żyli.

Mobilna „Wystawa na torach” prezentuje dzieje wąskotorowej kolei, sposoby jej wykorzystywania, eksploatację torfu itd. Do wystawy wykorzystane zostały archiwalne fotografie i materiały. Dzięki temu mieszkańcy i turyści mogą w muzeum na torach zapoznać się z bogactwem historii i przyrody pogranicza, poznać codzienną pracę mieszkańców tych regionów, tradycyjne rzemiosło i kulturę. Zwiedzanie ekspozycji jest bezpłatne.

Komplementarna mobilna wystawa przygotowana została przez partnera mikroprojektu – Muzeum Orawskie Pavla Országha Hviezdoslava w Dolnym Kubinie w odnowionym wagonie kolei wąskotorowej Orawskiej Kolejki Leśnej na Słowacji, której 100. rocznica powstania przypadła w 2018 roku. Częścią wystawy są m.in. eksponaty etnograficzne. Wagon umieszczany jest przemiennie na stacji Tanečník albo Sedlo Beskyd. Kolejka ta jest świadectwem dziejów leśnej kolei i fenomenem dokumentującym historię rozwoju leśnego transportu, która odeszła już w przeszłość.

Inwestycjom realizowanym w ramach projektu towarzyszyły tzw. działania miękkie. W lipcu 2018 roku przedstawiciele LOT Chochołowskiego udali się z wizytą studyjną do partnera słowackiego, aby zapoznać się z jego doświadczeniami dotyczącymi przywracania do eksploatacji oraz udostępniania na cele turystyczne dawnej kolejki wąskotorowej w Orawskiej Leśnej. Muzeum Orawskie zorganizowało seminarium naukowe, podczas którego eksperci prezentowali dzieje kolejki wąskotorowej oraz jej współczesność. Ponadto partnerzy podjęli się organizacji wydarzeń – warsztatów i wycieczek na torfowiska oraz plenerowego wydarzenia w Orawskiej Leśnej „Para buch – koła w ruch“.

Lokalna Organizacja Turystyczna Chochołowski jest partnerem wiodącym polsko-słowackiego mikroprojektu, w ramach którego odnowiono zabytkowy wagonik i lokomotywę wąskotorową i powstało „muzeum na torach”. Działania te wpisują się w tworzenie produktu turystycznego w oparciu o unikatowe zasoby naturalne torfowisk polsko-słowackiego pogranicza i bogate dziedzictwo kulturowe i historyczne tego regionu. Kolejka wąskotorowa na torfowiskach tzw. torfówka jest świadectwem historii pogranicza, częścią dziedzictwa i tradycji tego regionu, materialnym śladem życia i pracy mieszkańców pogranicza, wykorzystania surowców naturalnych i rzemiosła, które powstało z ich zastosowaniem. Dlatego tak istotne dla LOT Chochołowski stało się powrócenie do dawnej świetności kolejek wąskotorowych i udostępnienie jej mieszkańcom i turystom jako „muzeum na torach”.

LOT Chochołowski i Muzeum Orawskiej P.O. Hviezdoslava zapraszają do poznawania odchodzącego w przeszłość świata kolejek wąskotorowych i unikatowej przyrody torfowisk na polsko-słowackim pograniczu!

Mikroprojekt pt. „Muzeum na torach – odkrywamy dzieje kolei wąskotorowej na polsko-słowackim pograniczu”, współfinansowany przez Unię Europejską z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego oraz z budżetu państwa za pośrednictwem Euroregionu „Tatry” w ramach Programu Interreg V-A Polska-Słowacja 2014-2020.